جشنواره كن: تاريخچه، اهميت و سينماي ايران

«سينما و سينماگران ايراني از ابتداي حضور خود در جشنواره كن يعني از سال 1961 تاكنون، 58 حضور در اين رويداد داشته كه البته 6 فيلم ساخته كارگردان‌هاي ايراني اما محصول كشورهاي ديگر بوده است.

44 سينماگر ايراني تاكنون در جشنواره كن حضور داشته كه عباس كيارستمي با 8 فيلم و محسن مخملباف با 5 فيلم بيشترين حضورها را داشته‌اند. هشت داوري و 16 جايزه نيز مجموعا براي سينماگران ايراني در طول 46 سال حضور سينما و سينماگران ايران در جشنواره كن به دست آمده است.»

جشنواره بين‌المللي فيلم كن اكنون به‌عنوان مهم‌ترين رويداد سينمايي و حتي هنري جهان در شهري‌كوچك درجنوب فرانسه برگزار مي‌شود و پيدايش اين جشنواره خود داستاني جذاب است. جشنواره «ونيز» از سال 1932 آغاز و مركز توجه سينماگران و سينما‌دوستان شد، اما زمانه، دوران استيلاي فاشيسم در ايتاليا بود. در سال 1938 و در اوج فاشيسم موسوليني، مسوولان جشنواره ونيز برخلاف نظر تماشاگران و حتي هيات داوري، فيلم ضد‌جنگ «توهم بزرگ» ساخته ژان‌رنوآر را ناديده گرفته و جايزه بزرگ جشنواره را به‌طور مشترك به دو فيلم از آلمان و ايتاليا اعطا كردند. اين اتفاق حتي منجر به استعفاي اعضاي انگليسي و آمريكايي هيات داوران شد، اما مسوولين فرهنگي دولت «موسوليني» تاب اعطاي جايزه به توهم بزرگ را كه بنا به‌گفته گوبلز، «دشمن سينمايي درجه يك» لقب گرفته بود را نداشتند. اين حركت ونيز موجب تولد جشنواره كن شد و گروهي از سينماگران و منتقدين فرانسوي، دولت آن كشور را تحت فشار برپايي يك جشنواره فيلم قرار دادند كه در راس آنان فيليپ‌ ارلانژه، روبر فاورله بره (كه تا سال‌ها مديريت جشنواره كن را برعهده داشت) و لويي‌ لومير اين حركت را راهبري مي‌كردند. سرانجام دولت فرانسه به برپايي جشنواره راي موافق داد و بر ‌سر مكان برگزاري بحث‌هاي مختلفي درگرفت كه نهايتا بين دوشهر بياريتز در ساحل اقيانوس اطلس و كن در درياي مديترانه، شهر كن انتخاب شد و دليل ناگفته‌ اين انتخاب نه به آب‌وهوا و طبيعت منطقه كه موافقت مقامات شهرداري كن براي ساخت محلي خاص جشنواره بود. اولين دوره «جشنواره بين‌المللي فيلم» در روز اول سپتامبر 1939 آغاز شد و دليل انتخاب اين زمان، استدلال مسوولين شهر براي طولاني‌تر كردن فصل توريستي براي دوهفته بيشتر در ابتداي پاييز بود. اما جشنواره كن تنها روز افتتاحيه خود را ديد چرا كه در روز دوم سپتامبر و آغاز جنگ جهاني‌دوم، جشنواره به‌مدت هفت‌سال تعطيل شد. در روز 20سپتامبر 1946، اولين دوره واقعي جشنواره كن بارديگر در همان شهر و بنا بر قول همچنان باقيمانده مقامات شهر براي ساخت كاخ جشنواره و باحمايت دو وزارت امورخارجه و آموزش‌وپرورش فرانسه برگزار شد.

لويي لومير 82ساله رياست هيات داوران را به‌عهده گرفت و جشنواره، 11فيلم را شايسته دريافت جايزه بزرگ جشنواره دانست. از سال بعد مركز ملي سينماي فرانسه _cnc عهده دار هماهنگي انتخاب فيلم شد و در آن دوران فيلم‌هاي ارايه شده از كشورهاي صاحب سينما، بدون انتخاب از طرف مقامات جشنواره دراين رويداد به نمايش گذاشته مي‌شد. علي‌رغم مشكلات مالي كه حتي مانع برگزاري جشنواره درسال 1950شد، مقامات كن به‌قول خود عمل كرده و كاخ كروازت از سال 1952 محل برگزاري جشنواره شد و اين مكان هم‌اكنون محل هتل‌نوگاهيلتون كن است كه بخش پانزده روز كارگردانان در آن برگزار مي‌شود. زمان جشنواره كن در دهه پنجاه به فصل بهار تغيير پيدا كرد كه دليل آن در رقابت با جشنواره‌هاي برلين و ونيز و دريافت فيلم‌هاي مطرح سينمايي جهان و نيز به‌دليل فصل توريستي ارزيابي شد. در سال 1954، سوزان لازون جواهرساز پاريسي پيشنهاد استفاده از برگ نخل را كه ديگر سمبل شهر و جشنواره شده بود را به‌عنوان جايزه داد كه با طرحي از ژان‌كوكتو، جايزه نخل طلا جايگزين جايزه بزرگ جشنواره از سال 1955 شد و البته جايزه نخل‌طلاي فعلي كن با طرحي از كارولين شوفل _ گروزي مدير شوپارد از سال 1997 به برندگان اول جشنواره اعطا مي‌شود.

جشنواره كن از ابتدا محل جولان ستاره‌ها و نام‌هاي بزرگ هنر سينما بود و حتي تماشاگران جشنواره نيز عمدتا جهت ديدار اين ستارگان و حضور در ميهماني‌هاي پرزرق‌وبرق جشنواره در هتل‌ها و ويلاها به كن سفر مي‌كردند، اما به‌تدريج صنعت سينما، وجه اقتصادي خود را نيز برجشنواره تحميل كرد و درسال 1959، باحضور ده شركت‌كننده و برپايي يك پرده كن بر ‌پشت‌ بام كاخ جشنواره، اولين بازار فيلم كن نيز شكل گرفت و از سال 1961 اين بازار بخش رسمي از جشنواره بين‌المللي فيلم كن شد.

حضور چند باره نام‌هاي آشنا و كارگردان‌هاي صاحب نام در كن انتقاداتي را موجب شد و ژرژ سادول منتقد و مورخ معروف فرانسوي، «بخش هفته بين‌المللي منتقدين» را از سال 1962 جهت معرفي استعدادهاي جديد و خاص فيلم‌هاي اول و يا دوم يك كارگردان ايجاد كرد. در سال 1968، آندره مالرو، وزير فرهنگ وقت فرانسه اقدام به‌اخراج هانري لانگلوا مدير محبوب سينماتك فرانسه كرد و اين عمل موجب واكنش جمعي از سينما‌گران فرانسوي درجشنواره همان سال شد. لويي‌مال و رومن پولانسكي بلافاصله از هيات داوري استعفا دادند و فرانسوآ تروفو و ژان لوك گدار رهبري گروهي ديگر از فيلمسازان موج نو فرانسه را دراعتراض به اين اقدام داشتند.

اين گروه خود را از پرده سينماي جشنواره آويزان و موجب تعطيلي جشنواره درسال 1968 شدند! اين حركات موجب عقب‌نشيني آندره مارلو و ابقاي هانري لانگلوا شد، اما جشنواره كن ديگر به تعطيلي كشيده شده بود. گروه ديگر از فيلم‌سازان فرانسوي مانند روبرو انريكو و ژاك دو نيول _ وال‌كروز اعتقاد داشتند كه جشنواره كن به‌عنوان يك محل براي مناقشات سياسي از طرف تروفو و گدار مورد سوء‌استفاده قرار گرفته است و همراه با گروهي ديگر از فيلمسازان انجمن كارگردان‌هاي فيلم را تشكيل و دومين بخش جنبي كن با عنوان «پانزده روز كارگردان‌ها» يا «دوهفته كارگردان‌ها» از سال 1969 شكل گرفت. جالب آنكه وجه‌تسميه اين بخش به پانزده روز برگزاري جشنواره بر مي‌گشت كه بعدها 12روز كاهش پيدا كرد اما عنوان اين بخش تغييري نكرد.

از سال 1972 مسوولين جشنواره تصميم به تشكيل‌ هيات انتخاب جهت گزينش نهايي فيلم‌ها گرفتند و پيش از آن فيلم‌ها توسط نمايندگان جشنواره در كشورهاي مختلف انتخاب مي‌شدند.

موريس بسي درسال 1975 تصميم به اضافه‌كردن سه‌بخش غيررقابتي به بخش مسابقه رسمي با عنوان‌هاي «چشمان بارور»، «روح زمانه» و «گذشته كامل» گرفت كه با استقبال همگان روبه‌رو شد، اما اين تعدد بخش قدري شرايط انتخاب و نمايش فيلم‌ها را پيچيده كرده و ژيل ژاكوب دبير كل جديد كن، هر سه بخش را به يك بخش يعني نوعي نگاه تغيير داد كه تا امروز نيز پابرجا است.

از سال 1983 كاخ جشنواره‌ها و كنگره‌ها در محل قديمي كازينو زمستاني كن به عنوان محل اصلي جشنواره

آغاز به كار كرد و درهمان سال ستارگان و بزرگان سينما به كن دعوت وهريك اثر دست‌خود را در پياده‌رو كنار كاخ به‌جا گذاشتند. درسال 1997 و در پنجاهمين دوره جشنواره، تمامي برندگان زنده نخل طلا به جشنواره دعوت شده و يك جايزه ويژه باعنوان «نخل‌ نخل‌ها» نيز به اينگماربرگمان اعطا شد. از سال 1998 و در اعتقاد به اهميت مدارس سينمايي، ژيل ژاكوب بخش سينه فونداسيون (بنياد سينما) را خاص فيلم‌هاي ساخته دانشجويان سينما برپا داشت و هم‌اكنون رياست افتخاري اين بنياد برعهده مارتين اسكورسيزي وعباس كيارستمي است. از سال 2002، جشنواره بين‌المللي فيلم كه عنوان رسمي اين رويداد بود به «جشنواره كن» تغيير نام داد و از سال2004 و بنا به پيشنهاد «تيري فرمو» دبير هنري جشنواره بخش

«كلاسيك‌هاي كن» راه‌اندازي شد. سال 2005 نيز شاهد برپايي بخش جديد ديگري باعنوان «تمام سينماهاي دنيا» شد كه ويژه سينماي ملي كشورهايي است كه توليداتشان كمتر امكان عرضه بين‌المللي را دارد.

جشنواره اكنون با بودجه 20ميليون يورويي خود كه نيمي از آن از وزارت فرهنگ و نيمي ديگر از طرف شهر كن تامين مي‌شود، هرساله حدود 2000 فيلم بلند سينمايي را از 100كشور جهان جهت گزينش مورد بازبيني قرار مي‌دهد. اين رويداد، تقويم توليد فيلم در كشورهاي مختلف را تغيير داده به‌گونه‌اي كه تهيه‌كنندگان آثار خود را همواره براي ارائه به هيات انتخاب جشنواره كن آماده مي‌كنند. حضور يك فيلم در جشنواره كن، سرنوشت اقتصادي آن را تغيير داده و دروازه‌هاي موفقيت فرهنگي وتجاري را به روي آن باز مي‌كند. كن هفتاد هزار نفري هرساله و در زمان جشنواره و بنا به آماري غيررسمي ميزبان بيش از پنجاه‌هزار ميهمان است كه حداقل نيمي از آنان را دست‌اندركاران حرفه‌اي سينما و نمايندگان رسانه‌هاي جمعي تشكيل مي‌دهند. تنها در بازار فيلم كن بيش از دوهزار شركت و عرضه‌كننده و پخش‌كننده فيلم حضور دارند.

 سينماي ايران در كن

سينماي ايران براي اولين بار با فيلم كورش كبير ساخته مصطفي فرزانه در بخش مسابقه فيلم‌هاي كوتاه جشنواره كن سال 1961 حضور يافت و پس از آن در دومين حضور درسال 1964، فيلم «طلوع‌فجر» ساخته احمد فاروقي‌قاجار در بخش مسابقه فيلم‌هاي كوتاه حضور يافته و جايزه شوراي عالي تكنيك را نيز دريافت داشت. درهمين سال، اولين فيلم بلند ايراني

«شب قوزي» ساخته زنده‌ياد فرخ‌ غفاري دربخش هفته منتقدين به نمايش درآمد. سينماي ايران پس از شش سال غيبت و درسال 1971 با فيلم «گاو» ساخته داريوش مهرجويي دربخش پانزده روز كارگردان‌ها حضور يافت. مهرجويي در سال بعد نيز يعني در 1972، فيلم «پستچي» را در بخش پانزده روز كارگردان‌ها به نمايش درآورد. فيلم كوتاه انيميشن

«شهرخاكستري» ساخته فرشيد مثقالي، سينماي ايران را درسال 1973 دربخش پانزده روز كارگردان‌ها نمايندگي كرد.

سال 1975 شاهد حضور فيلم «شازده احتجاب» ساخته‌ي بهمن فرمان‌آرا و فيلم انيميشن «تداعي» ساخته‌ نورالدين زرين‌كلك در بخش پانزده روز كارگردان‌ها بود. فرمان‌آرا بارديگر با فيلم «سايه‌هاي بلندباد» در سال 1979 در بخش هفته منتقدين حضور يافت.

بهرام بيضايي با فيلم «چرتكه تارا» اولين حضور پس از انقلاب ايران را در بخش نوعي نگاه در سال 1980رقم زد

 و درهمين سال، سهراب شهيدثالث نيز با فيلم «نظم» و البته به‌عنوان محصول آلمان در بخش پانزده روز كارگردان‌ها حضور داشت. رافق پويا، فيلم «دفاع‌ ازخلق» را به‌عنوان محصول ايران و آمريكا در سال 1981 در بخش پانزده روز كارگردان‌ها به نمايش درآورد و قاسم ابراهيميان نيز «خواستگاران» را به‌عنوان محصول آمريكا درهمان بخش در سال 1988 به جشنواره كن برد. سينماي نوين ايران براي نخستين‌بار در سال 1991 با فيلم «دركوچه‌هاي عشق» ساخته خسرو سينايي در بخش نوعي نگاه حضور يافت. سال 1992 سالي پربار براي سينماي ايران در كن بود. فيلم كوتاه انيميشن «قلب» ساخته سعيد مجاوري در بخش مسابقه فيلم‌هاي كوتاه كن حضور يافت و عباس كيارستمي «زندگي و ديگر هيچ» را در بخش نوعي نگاه به نمايش درآورد و دو جايزه معتبر «جايزه روسليني» و جايزه «بهترين فيلم بخش نوعي نگاه» را دريافت داشت.

فيلم «بدوك» ساخته مجيد مجديدي در بخش پانزده روز كارگردان‌ها حضور يافت و ده فيلم انيميشن ايراني نيز در بخش «سينما هميشه» به روي پرده رفتند. بنياد سينمايي فارابي نيز در همين سال با اختصاص فضايي به عرضه و بازاريابي فيلم‌هاي ايراني در بازار فيلم كن پرداخت كه تا به امروز همه‌ساله در اين بازار حضور داشته است.

عباس كيارستمي در سال 1993 بر مسند داوري جشنواره كن نشست و سال پس از آن، فيلم «زير درختان زيتون» را در بخش مسابقه كن به نمايش درآورد. ابراهيم مختاري نيز همان سال، فيلم «زينت» را در بخش هفته منتقدين عرضه كرد. محسن مخملباف نيز در سال 1995 براي نخستين‌بار به كن پا گذاشت و دو فيلم «نوبت عاشقي» و «سلام سينما» در بخش نوعي نگاه حضور يافت. جعفر پناهي نيز در همين سال با فيلم «بادكنك سفيد» به پديده كن تبديل شد. اين فيلم جايزه معتبر دوربين طلايي، جايزه بهترين فيلم بخش پانزده روز كارگردان را وجايزه فيپرشي (فدراسيون منقدين بين‌المللي سينما ) را دريافت داشت.

«گبه» ساخته‌ي محسن مخملباف در بخش نوعي نگاه جشنواره‌ي كن سال 1996 به نمايش در آمد و در سال 1997 سينماي ايران مهم‌ترين جايزه‌ تاريخ سينماي خود، يعني نخل طلاي بهترين فيلم جشنواره را براي «طعم گيلاس» ساخته‌ي عباس كيارستمي دريافت داشت.

امير نادري نيز در همين سال «اي بي سي منهتن» را به عنوان محصول آمريكا در بخش نوعي نگاه به نمايش درآورد. سميرا مخملباف نيز در سال 1998 پا به جشنواره كن گذاشت و فيلم «سيب» را در بخش نوع نگاه عرضه داشت. فيلم كوتاه «گناه اول» ساخته فهميه سرخابي نيز در همين سال در بخش تازه تأسيس سينه فوندانسيون به نمايش درآمد. «قصه‌هاي كيش» ساخته ناصر تقوايي، محسن مخملباف و ابوالفضل جليلي با جنجال بسيار در بخش مسابقه كن به روي پرده رفت.

فيلم كوتاه «دايره» ساخته محمد شيرواني نيز در همين سال در بخش هفته منتقدين حضور يافت. سميرا مخملباف نيز در همين سال بر مسند داوري كن نشست. سميرا در سال 2000 فيلم «تخته سياه» را در بخش مسابقه به نمايش گذاشت و جايزه هيأت داوران را نيز دريافت داشت.

بهمن قبادي با فيلم «زماني براي مستي اسب‌ها» در بخش پانزده روز كارگردان‌ها و حسن يكتاپناه با فيلم «جمعه» در بخش نوعي نگاه حضور يافته و به طور مشترك جايزه دوربين طلايي سال 2000 را دريافت داشتند.

قبادي دو جايزه فيپرشي و سينماي هنر و تجربه را نيز به خود اختصاص داد. محسن مخملباف در سال 2001 با فيلم «سفر قندهار» در بخش مسابقه حضور يافت و جايزه كليساي جهاني را نيز دريافت كرد. عباس كيارستمي با فيلم «اي بي سي آفريقا» در بخش خارج از مسابقه حضور يافت و رضا ميركريمي با فيلم بلند «زير نور ماه» و علي‌محمد قاسمي با فيلم كوتاه «غريبه و بومي» در بخش هفته منتقدين سال پرباري را براي سينماي ايران در كن رقم زدند و ميركريمي جايزه بهترين فيلم بخش هفته منتقدين را هم گرفت. در سال 2002، عباس كيارستمي با فيلم ده در بخش مسابقه، داريوش مهرجويي با فيلم «بماني» در بخش نوعي نگاه، بهمن قبادي با فيلم «آوازهاي سرزمين مادري‌ام» در بخش نوعي نگاه و دو فيلم كوتاه «چت» ساخته شادمهر راستين و «گيوتين» ساخته بهرام عظيم‌پور در بخش پانزده روز كارگردان‌هاي جشنواره كن حضور پيدا كردند و قبادي كه داوري بخش دوربين طلايي را به عهده داشت، جايزه فرانسوا شاليه را براي «آوازهاي سرزمين مادري‌ام» دريافت كرد.

كيارستمي داوري بخش فيلم‌هاي كوتاه و سينه فوندانسيون را عهده‌دار بود. سميرا مخملباف با فيلم «پنج عصر» در بخش مسابقه جشنواره كن 2003 حضور يافت و دو جايزه هيأت داوران و جايزه كليساي جهاني را از آن خود ساخت.

جعفر پناهي با فيلم «طلاي سرخ» جايزه هيأت داوران بخش نوعي نگاه را گرفت و پرويز شهبازي با «نفس عميق» در بخش پانزده روز كارگردان‌ها و محمد حقيقت با «دو فرشته» در بخش هفته منتقدين سالي موفقيت‌آميز را براي سينماي ايران به ارمغان آوردند.

سال 2004 نيز چهار فيلم ايراني را در جشنواره فيلم كن شاهد بود. عباس كيارستمي با فيلم «پنج» و« 10 روي ده» در بخش رسمي، محسن امير يوسفي با «خواب تلخ»، بهروز افخمي با «گاوخوني» در بخش پانزده روز كارگردان‌ها، حضور داشته كه امير يوسفي تقديرنامه هيأت داوري دوربين طلايي و جايزه نگاه جوان بخش پانزده روز كارگردان‌ها را دريافت كرد. در سال 2005، عباس كيارستمي رياست هيأت داوري جايزه دوربين طلايي را به عهده داشت و نيكي كريمي با فيلم «يك شب» در بخش نوعي نگاه و محمد رسول‌اف با فيلم «جزيره آهني» در بخش پانزده روز كارگردان‌ها حضور داشتند و خانه سينما نيز براي اولين‌ و آخرين‌بار در دهكده بين‌المللي جشنواره پاويون ايران را راه‌اندازي كرد. در سال 2006 هيچ فيلمي از ايران در جشنواره پذيرفته نشد اما مرجان ساتراپي نويسنده ايراني مقيم فرانسه داور بخش نوعي نگاه و شهلا رستمي خبرنگار ايراني راديو فرانسه نيز از اعضاي هيأت داوري فيپرشي جشنواره كن بودند.

در سال 2007 نيز سرانجام تنها فيلم سه دقيقه‌اي «گريه‌ها» ساخته عباس كيارستمي در يك مجموعه‌ي فيلم به مناسبت شصتمين دوره‌ي جشنواره كن به نمايش درآمد و نيكي كريمي نيز به عنوان داور بخش سينه‌فنداسيون و فيلم‌هاي كوتاه انتخاب شد.

مرجان ساتراپي فيلم «پرسپوليس» را به‌عنوان محصول فرانسه در بخش مسابقه و رامين بحراني فيلم‌ساز ايراني‌تبار مقيم آمريكا نيز فيلم «اوراقچي» را به‌عنوان محصول آمريكا در بخش پانزده روز كارگردان‌ها به نمايش درآوردند.

در سال 2008، «ترانه تنهايي تهران» ساخته سامان سالور به عنوان تنها فيلم ايراني براي بخش پانزده روز كارگردان‌ها انتخاب شده است.

سينما و سينماگران ايراني از ابتداي حضور خود در جشنواره «كن» يعني از سال 1961 تاكنون، 58 حضور در اين رويداد داشته كه البته 6 فيلم ساخته كارگردان‌هاي ايراني اما محصول كشورهاي ديگر بوده است.

44 سينماگر ايراني تاكنون در جشنواره كن حضور داشته كه عباس كيارستمي با 8 فيلم و محسن مخملباف با 5 فيلم بيشترين حضورها را داشته‌اند. هشت داوري و 16 جايزه نيز مجموعا براي سينماگران ايراني در طول 46 سال حضور سينما و سينماگران ايران در جشنواره كن به دست آمده است.

بنياد سينمايي فارابي نيز براي هفدهمين سال متمادي فضايي جهت عرضه و بازاريابي فيلم‌هاي ايراني در بازار فيلم كن برپا داشته و معاونت بين‌المللي سيما فيلم نيز براي دوازدهمين سال غرفه خود را جهت عرضه توليدات سيماي جمهوري اسلامي در كن خواهد داشت.